0
- Lục Bát
- Song Thất Lục Bát
- Thất Ngôn Tứ Tuyệt
- Thất Ngôn Bát Cú
- ?ư?ng Luật
- Thơ bốn chữ
- Ngũ Ngôn
- Thơ sáu chữ
- Thơ tám chữ
- Thơ Haiku
- Thơ tự do
Trước khi chúng ta đi vào từng thể thơ, ý kiến riêng của Pham Doanh v? luật thơ là:
Chúng ta nên biết luật nhất là những ngư?i mới làm thơ cần có orientation, luật là hình thức, là hướng dẫn để bài thơ ít ra có một khuôn khổ nhất định, có âm điệu căn bản.
Nhưng thà không đúng luật 100 phần trăm mà ý thơ, chữ dùng, âm điệu và vần hay còn hơn đúng luật mà ý thơ hạn chế, l?i thơ ngây ngô, hoạt kê . Thí dụ như theo luật thơ ?ư?ng Luật, phải gò bó vào sự đối của bốn câu 3&4 và 5&6. Có những ngư?i làm thơ từ chương coi tr?ng sự đối từng chữ như giáo đi?u, h? có thể cho một bài có các câu như sau là bài thơ ?ư?ng Luật hay vì các câu đối thật chỉnh dù ý thơ và chữ dùng chẳng có gì đặc biệt .
"
...
Trước ngõ hai ông ngồi ngắm biển
Sau vư?n ba cụ đứng xem non
?ã già vẫn tưởng chưa già lắm
Hết trẻ còn mơ mãi trẻ son
...
"
hay
"
...
Tôi đã ba mươi còn thích đẹp
Ông chưa sáu chục vẫn yêu đ?i
Cả làng dân bảo đồ say khướt
Nguyên xóm h? đồn lũ chịu chơi
...
"
Thí dụ hai câu đúng luật lục bát:
"Cô kia ngồi trước cửa nhà
Thấy xe nước mía từ xa đã cư?i"
Loại thơ này chỉ làm vè cho vui, nếu chỉ cần đúng luật thì
"Thằng Tây nó giống cột đèn
Vừa cao vừa lớn, lại đen thùi lùi"
cũng là thơ chăng?
Nên hiểu ý thơ đẹp , chữ dùng hay và âm điệu trầm bỗng là rượu còn luật thơ là bình. Cứ khăng khăng giữ đúng cái bình thật tròn trịa mà đựng rượu dở thì chẳng thà đựng rượu ngon trong một bình bẹp tí v? hình thức còn hơn.
Biết luật mà không bị gò bó vào luật là hình thái cao của thơ
1. Âm:
là gốc của một chữ sau khi b? các phụ âm ở đầu chữ và các dấụ Như vậy âm bắt đầu bằng một hay nhi?u nguyên âm và có thể kết thúc bằng một hay nhi?u phụ âm.
Các chữ: Chương, Trương, Ngượng, Vưởng, Hướng đ?u có cùng một âm nhưng khác thanh.
2. Thanh: là sự khác nhau trong độ cao thấp của một âm.
Trong tiếng Việt các chữ có thể mang 6 thanh là không dấu, sắc, huy?n, h?i, ngã, nặng chia làm hai nhóm có thanh bằng và thanh trắc.
Thanh bằng hay theo tiếng Hán Việt là Bình Thanh gồm các chữ không dấu và có dấu huy?n như câu "chi?u hôm qua em đi v?" chỉ có toàn bình thanh.
Nếu cẩn thận hơn ta có thể chia thành Trung Bình Thanh (có nơi g?i là Thượng Bình Thanh) là các chữ không dấu, và Trầm Bình Thanh (hay Hạ Bình Thanh) gồm các chữ có dấu huy?n.
Thanh trắc hay Trắc Thanh gồm các chữ có dấu sắc, h?i , ngã và nặng. Như câu "Bữa trước chẳng có bão nặng" chỉ có toàn thanh trắc.
Sự phân biệt giữa Thượng Trắc Thanh: sắc, h?i, ngã; và Hạ Trắc Thanh: nặng, không có gì quan tr?ng để đáng đi sâu vào .
3. Vần: Hai chữ được g?i là vần với nhau khi chúng có cùng âm và chung một nhóm thanh. Cụ thể là
"anh, đành, thanh, vành, mành" g?i là vần với nhau, cũng như
"đáng, nạng, mãng, đảng, đạng" vần với nhaụ
Thơ thí dụ
Ao ước từ xưa mãi đến gi?
?ông hành tìm kiếm chút nguồn thơ
Yêu hoa anh biết từ muôn kiếp
Hoa muộn vì ai cứ ngẩn ngơ
Nguyên ?ỗ
Các chữ "gi?, thơ" và ngơ" trong câu 1,2,4 là vần với nhau vì cùng âm "ơ" và cùng là thanh bằng. ( Chữ "Chớ" tùy cùng âm mà khác nhóm thanh nên không vần với ba chữ trên).
4.
Liên vận, cách vận
Cước vận, yêu vận
Chính vận và Cưỡng vận
Vần điệu là hai yếu tố quan tr?ng của thơ . Thơ thì thư?ng phải có vần. Các vần ở cuối câu g?i là cước vận, đa số các thể thơ trong m?i ngôn ngữ đ?u là cước vận.
Thơ Thí dụ:
Lắm lúc mài dao h?i sắc không (?)
Lửa than cháy đ? sợi tơ hồng
Hét lên một tiếng dừng tay . Ngộ
Thuy?n vào đến bến chẳng qua sông
Vuong Tran
Sầu đông chi nữa hỡi sầu đông
Ngư?i đã xa xôi, cách biệt lòng
?ư?ng chi?u sợi nắng nằm thiêm thiếp
Ai đứng bên cầu ngơ ngác trông
Sầu đông
Vần ở các chữ cuối câu 1,2,4
?ặ biệt các thể thơ lục bát và song thất lục bát của Việt Nam ta lại có thêm vần ở giữa câu g?i là yêu vận.
Thí dụ:
Em ơi xin khóc một lần
Lệ rơi trôi hết duyên phần đổi thay
Trăm năm duyên nợ ai bày ?
?ể em và chị buồn lây cuộc đ?i
Van Hac
Chữ lần cuối câu 1 vần với chữ phần ở giữa câu 2.
Trăng lên cao- thấp , trăng tà ?
Nho+' chu+a có tuổi đã già nho+' thu+o+ng ?
Nay , mai , mốt n? ? lẽ thu+o+`ng
Riêng tôi , đo+`i bổng ngu+ng du+`ng tu+` đây !
__________________
YVHT
Chữ tà cuối câu 1 vần với chữ già ở giữa câu 2.
Lại có hai loại vần, liên vận hoặc cách vận là hai câu đi li?n nhau hoặc cách nhau có cùng một vần.
Thí dụ cho liên vận
Cảm ơn anh đã đến giữa cuộc đ?i
Cho em cả một bầu tr?i dịu ng?t
Cho bình minh chim mừng đua nhau hót
Cho nắng chi?u thôi vàng v?t héo hon
Cảm ơn anh tô thắm chữ sắc son
Qua năm tháng không hao mòn, thay đổi
Tình anh cho, từng đêm em kê gối
Ru giấc nồng, đi vào cõi thiên thai
Gio Xuan
bắt đầu từ câu hai, các câu đi chung cặp 2,3 hay 4,5 ; 5,6 có cùng vần
Thí dụ cho cách vận
sáng hôm nay , tiếng chuông nào báo thức
ta giật mình, bật dậy , chực ra đi
lòng cứ tưởng sương, nắng nào thúc giục
thì ra mưa đang gõ, rất thầm thì
Nnguong
Bạn của nó, con bé gầy xơ xác
Thư?ng ôm bao, nhặt bả mía bên đư?ng
Mư?i lăm tuổi mà nh? còn đẹt ngắt
Mắt nh? buồn man mác những đau thương
Gio Xuan
Câu 1 vần với câu 3, còn câu 2 vần với câu 4.
Chính vận là hai chữ hoàn toàn có cùng âm sau khi b? các phụ âm ở đầu chữ, thí dụ
Những ni?m vui quá đỗi mong manh
Ngày mong đợi đốt lòng anh giá lạnh
Bài thơ cũ bụi tràn thần thánh
Tiếng dương cầm long lanh long lanh
tranminhhien
Các chữ manh, lạnh, thánh, và lanh là chính vận .
Nhi?u khi hai vần không được chỉnh lắm nhưng hai âm tương tự nhau thì g?i là cưỡng vận, thí dụ như "đư?ng & vang (thay vì vương)", "nhài & hoài" "tay & đây" "cùng & hồng", hay "tình & thanh", "đêm & im", "đắng & nặn" v.v
Quê mình đầy những tài nguyên
Rừng sâu gỗ qúi: Quế, lim, hương, trầm
Non cao đá quí, m? than
?ồng bằng vựa lúa mi?n Nam nhất nhì
Phu Yen
Nguyên vần với lim, trầ???n với than, Nam.
đêm trăng cảm hóa tâm hi?n
ngự trên tuyệt đẳng là em - thiên thần
Thien Nga
Hi?n vần với em mà vẫn hay, nếu Thiên Nga vì chấp nê v? luật mà đổi thành (thí dụ)
đêm trăng cảm hóa tâm hi?n
ngự trên tuyệt đẳng là tiên -thiên thần
thì không hay bằng .
Dĩ nhiên chính vận thì tốt hơn, nhưng nếu gò bó vào chính vận mà b? một chữ thật hay, diễn đạt được một ý thật đẹp, vì chữ đó chỉ hao hao trong âm thanh thì cũng không nên. Trong trư?ng hợp đó nên cân nhắc xem giữ chữ và ý hay giữ chính vận .
Phân biệt giữa ?ư?ng Thi và Thơ ?ư?ng Luật.
?ư?ng thi hay thơ ?ư?ng là từ đặc biệt chỉ các tác phẩm thi h?c của th?i nhà ?ư?ng, tiêu biểu là ?ư?ng Thi Tam Bách ?ẩu, 300 bài thơ ?ư?ng nổi tiếng, được truy?n tụng lại. Thơ ?ư?ng có rất nhi?u thể mà trong đó thơ ?ư?ng Luật là một thể được ưa chuộng và có cấu trúc chặt chẽ hơn các thể khác .
Thể thơ ?ư?ng Luật vì hình thức chặt chẽ nên được dùng để làm quy luật hay phương hướng cho ngư?i làm thơ.
Giống như nếu bây gi? ta xây một ngôi nhà theo lối Roccoco thì ngôi nhà đó không phải thuộc v? th?i Roccoco mà là theo kiến trúc Roccoco thôi.
Như thế nên không phải chỉ những bài thơ ?ư?ng Luật ta làm ngày nay trong th?i đại cận kim mà ngay cả thơ ?L làm cách đây vài trăm năm kể cả thơ Trung Hoa cũng không g?i là ?ư?ng Thi được mà chỉ là thơ ?ư?ng Luật.
Thơ đư?ng luật v? hình thức thì có thể nói đơn giản như sau:
Luật (1.) 8 câu, bảy chữ mỗi câu (Thất ngôn bát cú")
Luật (2.) Chữ cuối câu 1,2,4,6,8 (câu đầu và tất cả câu chẳn) phả cùng một
vần nhưng là 5 chữ khác nhau trừ khi cùng chữ nhưng khác nghĩa (thí dụ: trái mơ và giấc mơ).
(2.1) Chữ cuối câu 1,2,4,6,8 có cùng thanh bằng hay trắc nhưng thư?ng thì thanh bằng dễ nghe hơn.
(2.2) Chữ cuối câu 3,5,7 là trắc nếu chữ cuối câu 1,2,4,6,8 là bằng và ngược lạị
.
Luật (3.) Chữ 2,4,6 trong mỗi câu phải đúng luật bằng trắc, chữ 1,3,5 sao cũng được cốt là nghe hoà hợp trong cả câụ
"Nhất tam ngũ bất luận,
Nhị tứ lục phân minh"
Luật (4.) Luật bằng trắc rất dễ, chỉ cần nhớ là trong hai câu đầu
các chữ 2,4,6 thay đổi nhau
(4.1)
B,T,B
T,B,T
(4.2) rồi mirror 2 câu, sẽ có luật của 4 câu
B,T,B
T,B,T
------ mirror
T,B,T
B,T,B
(4.3) xong mirror 4 câu sẽ có luật của cả bài 8 câu
B,T,B
T,B,T
T,B,T
B,T,B
------ mirror
B,T,B
T,B,T
T,B,T
B,T,B
?ây là luật cho các chữ 2,4,6. Như đã nói chữ 1,3,5 sao cũng được
và chữ 7 thì theo luật số (1).
Thí dụ
Chi?u tĩnh tâm
Ngôi chùa mái đ? ngự trên đồi
Nhìn xuống dòng sông nước chảy xuôi
Bến vắng thuy?n neo, neo đợi khách
Sông sâu sóng vỗ, vỗ ru đ?i
Thi?n sư tĩnh t?a suy ti?n hậu
Cư sĩ trầm ngâm nghiệm khứ hồi
Mây trắng giăng giăng chi?u nắng nhạt
Hồi chuông xoa dịu kiếp con ngư?i .
Pham Doanh
___________________________________________
Thiên Th?i ?iạ Lợi Nhân Hoà
?ến th?i sẽ nảy một Quang Trung
Tiếng trống quân vang lại lẫy lừng
Rừng núi chuyển mình sông nổi sóng
Nước non hết nhục suối reo mừng
Giữ gìn đất bạc cha ông lập
Bảo vệ biển vàng chú bác xưng
?ất Việt giành v? cho tộc Việt
Muôn đ?i rạng rỡ cháu con Hùng
Nguyên ?ỗ
___________________________________________
Ải Nam Quan
Hết rồi ới hỡi ải Nam Quan
Lệ đổ lòng đau hận ngút ngàn
Gió Bắc vênh vang cư?i chiến thắng
Rừng Nam thổn thức khóc suy tàn
Buôn dân một ?ảng mê quy?n vị
Bán đất dăm tên hám bạc vàng
Chưa đánh đã như?ng ôi nhục nhã
Tủi h?n Sông Núi kiếp nô bang
ThôngGià
Luật (5.) nếu lật ngược câu 2 và câu 1 trong luật (4.1) và áp dụng (4.2) và (4.3)
thì sẽ có như sau
(5.1)
T,B,T
B,T,B
(5.2)
T,B,T
B,T,B
---------- mirror
B,T,B
T,B,T
(5.3)
T,B,T
B,T,B
B,T,B
T,B,T
---------- mirror
T,B,T
B,T,B
B,T,B
T,B,T
Thí dụ
Vết tử thương
Ngư?i chiến binh kia ngã xuống rồi
Vết thương trên ngực máu còn tươi
Thù nhà trả hết tròn câu hứa
Nợ nước đ?n xong cả cuộc đ?i
Nhìn lá quốc kỳ bay phất phới
Biết quân kháng chiến thắng nơi nơi
Một hơi thở cuối trong *****g ngực
Mắt nhắm, lòng yên, nhẹ nét cư?i .
Luật (6.) các câu 3,4 và 5,6 phải đối nhau v? ý và v? tự loại
(chữ nào câu trên là verb/noun/adjective thì chữ ở v. trí đó của câu dưới cũng là verb/noun/adjectiv ...)
Thí dụ
Thù nhà trả hết tròn câu hứa
Nợ nước đ?n xong cả cuộc đ?i
Thù nhà ---> nợ nước (compound noun)
trả ---> đ?n (verb)
hết ---> xong (adverb)
tròn ---> cả (adverb)
câu hứa ---> cuộc đ?i (compound noun)
Bến vắng thuy?n neo, neo đợi khách
Sông sâu sóng vỗ, vỗ ru đ?i
Bến ---> Sông (noun)
vắng ---> sâu (adjective)
thuy?n ---> sóng (noun)
neo, neo ---> vỗ, vỗ (verb, repeated)
đơị ----> ru (present participle)
khách ----> đ?i (noun)
Không bắt buộc phải từng chữ đối ch?i với nhau, mà cả nhóm chữ thành 1 loại cũng được, như ba chữ tạo thành nhóm danh từ thì đối với 3 chữ câu kế cũng tạo thành nhóm danh từ, chứ không bắt buộc từng chữ trong nhóm phải đối ch?i nhaụ Cần nhất là đối ý thôị Dĩ nhiên là hoàn chỉnh tất cả là hay nhất, nhưng như đã nói, bình đẹp không bằng rượu ngon.
Có những ý kiến cho rằng 2 cặp câu 3,4 và 5,6 của thơ ?ư?ng Luật phải đối một cách tuyệt đối, nghĩa là từng chữ câu trên thuộc tự loại nào thì chữ cùng vị trí trong câu dưới cũng phải đúng tự loại đó .
Nhi?u tác giả chú tr?ng quá nhi?u vào hình thức đối của thơ ?ư?ng nên gò từng chữ miễn sao cho đúng luật hiểu theo cái nhìn chật hẹp, nên viết những câu đối thật chặt chẽ v? hình thức mà trống rỗng v? nội dung cũng như gượng ép trong cách dùng chữ.
H? có thể cho những câu như sau là hay vì chỉnh trong vấn đ? đối:
Chàng trai trước cửa đứng lau xe
Cô gái sau sân ngồi rửa bát
?ối trong thơ ?ư?ng Luật là đối ý trước tiên rồi mới đến đối tự loại. Và đối từng cụm từ chứ không phải từng chữ. ? tưởng nghèo nàn, chữ dùng thô thiển thì dù có đối chỉnh cách mấy cũng không có chút giá trị nào, loại ?ư?ng Luật nặng v? hình thức này giống như 1 chiếc hộp gỗ thật vuông vức thật thẳng góc cạnh nhưng gỗ là gỗ tạp và chứa đựng trong lòng nó nội dung nghèo nàn. Sao bằng được một chiếc hộp gỗ góc cạnh có thể không thẳng hoàn toàn nhưng là gỗ quý và chứa đựng món hay vật lạ.
Ngay cả trước đây hơn một thế kỷ các nhà Nho nổi tiếng như Tam Nguyên Yên ?ổ Nguyễn Khuyến sống trong th?i đại từ chương, gò bó v? luật thơ, đi thi chỉ cần sai một chút là h?ng mà cụ đậu đầu cả 3 kỳ thi Hương, Hội và ?ình. Bậc Trạng Nguyên như thế mà còn không cố chấp v? luật đối trong thơ ?L thì chúng ta trong quan niệm phóng khoáng ngày nay lại cố bám vào từng chữ hay sao. Có khi còn bắt lỗi là cùng là động từ nhưng transitive verb (cần túc từ) không được đối với intransitive verb (không cần túc từ) hay trạng từ chỉ th?i gian không đi với trạng từ chỉ không gian, 1 câu là câu h?i thì câu kia cũng phải là câu h?i.
Sau đây là các thí dụ của bất chấp luật đối cứng ngắc của Yên ?ổ Nguyễn Khuyến, ông bất chấp chứ không phải ông không biết luật.
Thu Vịnh
Tr?i thu xanh ngắt mấy tầng cao,
Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu.
Nước biếc trông như tầng khói phủ
Song thưa để mặc ánh trăng vào.
Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái,
Một tiếng trên không ngỗng nước nào ?
Nhân hứng cũng vừa toan cất bút,
Nghĩ ra lại thẹn với ông ?ào.
Với những ý kiến chấp nê thì năm ngoái, không đối với nước nào ?
"flower of yesteryear" không đối với "goose of which country"?
Thu ?iếu
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuy?n câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo.
Tầng mây lơ lửng tr?i xanh ngắt,
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo,
Tựa gối, buông cần lâu chẳng được.
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
Nếu hơi là danh từ kép thì khác với sẽ là trạng từ, còn nếu hơi là trạng từ để đối thì chữ làn đứng trơ tr?i.
Rõ ràng ở đây là đấu ý, đối cả câu chứ không phải từng chữ.
Tự Thuật
Tháng ngày thấm thoát tựa chim bay,
Ông ngẫm mình ông, nghĩ cũng hay.
Tóc bạc bao gi? không biết nhỉ ?
Răng long ngày trước hãy còn đây.
Câu thơ được chửa, thưa rằng được,
Chén rượu say rồi, nói chửa say.
Kẻ ở trên đ?i lo lắng cả,
Nghĩ ra ông sợ cái ông này.
Tương tự như thế ngay cả 2 cụm từ màu xanh ở trên cũng không cùng tự loại đừng nói gì từng chữ trong nó.
Vịnh Tiến Sĩ Giấy
Rõ chú hoa man (1) khéo vẽ trò,
Bỡn ông mà lại dứ thằng cu.
Mày râu mặt đó chừng bao tuổi,
Giấy má nhà bay đáng mấy xu ?
Bán tiếng mua danh thây lũ trẻ,
Bảng vàng bia đá vẫn nghìn thu.
H?i ai muốn ước cho con cháu,
Nghĩ lại đ?i xưa mấy kiếp tu.
Ví dụ này càng cho thấy cái "không đối" theo như những lập trư?ng cố chấp, Bán và mua trong câu trên là động từ còn Bảng và bia là danh từ; ngay cả tiếng và danh là danh từ cũng không đối với vàng và đá là tĩnh từ. Nhưng đối là đối cả ý, cả câu chứ làm sao mà Nguyễn Khuyến không biết luật được. Cái luật mà ngư?i ta khăng khăng bám vào chỉ là cái cố chấp vô lối thôi. Dĩ nhiên là nếu mình muốn đối tuyệt đối thì cũng không sao, nhưng mang lập trư?ng đó mà phê bình thơ ngư?i khác một cách hàm hồ thì thật là thiển cận biết bao.
Ở đây không phải là ngư?i không làm nổi câu đối nên nguỵ biện, chỉ là thấy những ngư?i h?c được một số luật rồi bám vào đó coi như là kinh điển tuyệt đối đúng là biết một mà chẳng biết hai. Chính h? là những ngư?i hay sửa sai và chê bai ngư?i khác là làm thơ sai luật vì đối không chỉnh.
Không phải chỉ mình Nguyễn Khuyến mới "thất luật", 2 câu sau đây của Tú Xương cũng sẽ không làm vừa lòng các vị bảo hoàng hơn vua:
Chí cha chí chát khua giày dép,
?en thủi đen thui cũng lụa là.
Khua là động từ có đi với cũng là trạng từ không? Thưa được vì
đối ý, đối câu mà hay thì từng chữ một không cần đúng.
Ra đư?ng đáng giá ngư?i trinh thục
Trong bụng sao mà những gió trăng,
Ngư?i và những trong con mắt của ngư?i cố chấp thì chắc chắn là không đối rồi.
Và hãy đ?c Nguyễn công Trứ
Tự cao
Tr?i đất cho ta một cái tài
Giắt lưng dành để tháng ngày chơi
Dở duyên với rượu khôn từng chén
Trót nợ làm thơ phải thuộc bài
C? sẵn bàn son xe ngựa đó
?àn còn phiếm trúc tính tình đây
Ai say ai tỉnh ai thua được
Ta mặc ta mà ai mặc ai
Nguyễn Công Trứ
Cả hai cặp 3,4 và 5,6 đ?u không đối từng chữ . Nếu khăng khăng thì hoá Nguyễn công Trứ không biết luật sao ?, "từng chén" chắc chắn không đối với "thuộc bài" và "xe ngựa" không cùng tự loại với "tính tình" , đó là chưa kể "với" versus "làm" . Nhà Nho như Nguyễn công Trứ há lại phạm 3 lần lỗi trong bốn câu hay sao ?
Ra đư?ng đáng giá ngư?i trinh thục
Trong bụng sao mà những gió trăng,
"Ngư?i" và "những" trong con mắt của ngư?i cố chấp thì chắc chắn là không đối rồi.
Hay là bài thơ nổi tiếng của vua Lê Thánh Tông
?? Miếu Bà
Nghi ngút đầu gh?nh t?a khói hương,
Miếu ai như miếu vợ chàng Trương.
Ng?n đèn dầu tắt đừng nghe trẻ,
Làn nước chi cho lụy đến nàng.
Chứng quả có đôi vầng nhật nguyệt,
Giải oan chi mượn đến đàn tràng.
Qua đây mới biết nguồn cơn ấy,
Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng...
Chúng ta thấy rõ ràng là trong hai cặp đối nhau, không phải tất cả các chữ cùng vị trí đ?u cùng tự loại cả, (tắt / cho), (đừng / lụy) , (nghe / đến) , (đôi / mượn), (vầng / đến) ngay cả (nhật nguyệt / đàn tràng) hay (trẻ / nàng) đ?u không đối theo quan niệm cứng ngắt hẹp hòi. Nếu bắt lỗi thì 4 câu của vua Lê Thánh Tông trong bài thơ truy?n tụng lại đã phạm 6, 7 lỗi. Nhà vua là ngư?i uyên bác lại đứng đầu một thi đàn chẳng lẽ không biết luật.
Những sự phóng khoáng không để bị quy luật hạn hẹp của sự đối gò bó mình được thấy trong rất nhi?u nhà thơ cổ xưa và hiện đại.
Những ngư?i hay phán xét thơ ngư?i khác qua lăng kính đó thì chỉ tìm xem đối từng chữ mà không thấy được những vần thơ có giá trị.
Tóm lại đối chỉ là 1 khía cạnh hình thức của thơ ?L, mà ý tưởng, vần điệu và từ ngữ là những khía cạnh khác. ?áng giá một bài thơ ?L không phải là trước tiên nhìn coi từng chữ có đúng tự loại hay không mà là âm điệu có êm đ?m, thánh thót hay trầm bỗng, ý tưởng đặc sắc và từ ngữ trong sáng hay độc đáo và nhất là cả bài thơ có để lại cho ngư?i đ?c một ấn tượng một rung động nào không.
Không lẽ
Ban ngày chó sủa trên đầu phố
Buổi tối mèo kêu dưới cuối phư?ng
ngày/tối chó/mèo sủa/kêu trên/dưới phố/phư?ng
là câu đối tuyệt hảo hay sao?
Nếu coi đối câu là cứu cánh của bài thơ thì dễ đưa đến những câu thơ ngô nghê, hoạt kê và gượng ẹp
PD không đã phá sự đối câu nhưng chỉ nêu lên tính chất tương đối của nó trong luật thơ ?L với bao nhiêu thí dụ của các thi hào Trung Hoa và Việt Nam.
Phạm Doanh
Bổ túc v? "Các từ ngữ trong luật thơ"
Ngoài "Âm", "Thanh" và "Vần" là 3 yếu tố chính của thơ "Vần" chúng ta còn để ý đến "?iệu" là sự trầm bỗng trong câu thợ ?ây là cái mà không có luật nào giúp ta được, thí dụ trong thơ 7 chữ, luật chỉ đòi h?i "Nhị tứ lục" phân minh, tức là các chữ 2,4,6 phải đúng bằng trắc, còn "Nhất tam ngũ bất luận", các chữ 1,3,5 tự do .
Nhưng chính cái tự do này là cái khó. Có bài đúng tất cả v? luật bằng trắc nhưng đ?c lên chẳng êm tai chút nào, như bài này Pham Doanh tự đặt ra làm thí dụ
Chi?u nay chẳng biết vì sao buồn
Có phải tại tr?i mưa bão cuồng ?
Ng?n gió thổi ngang phía trước đó
Nước mưa làm ngập hai con đư?ng
Bài này tuy đúng tuyệt đối v? bằng trắc của Thất Ngôn Tứ Tuyệt nhưng đ?c nghe ngang ngang chẳng êm tai chút nà? Nếu ta sửa lại như sau
Chi?u nay không biết tại sao buồn
Có phải vì tr?i giông bão tuôn ?
Ng?n gió thổi ngang v? phía trước
Nước mưa làm ngập cả con đư?ng
Thì rõ ràng trầm bỗng hơn. (ở đây ta không để ý dến chữ hay ý thơ chẳng có gì
__________________________________________________ _____
Từ thơ ?ư?ng Luật ta có thể chuyển sang thơ Thất Ngôn Bát Cú một cách dễ dàng. Thơ TNBC có thể g?i là thơ ?ư?ng Luật theo hình thức v? luật bằng trắc nhưng không gò bó v? đối câụ
?a số thơ hay của th?i đại mới sau 1930 đ?u là TNBC, chứ ?ư?ng Luật chính cống vì quy luật v? bố cục đối câu có tính cách gò bó làm cho câu thơ trở nên tù túng, khó mà phát huy cái tính phóng khoáng của thơ .
Một dạng khác của thơ TNBC là Thất Ngôn Tứ Tuyệt là 1 bài có 4 câu hay có nhi?u đoạn, mỗi đoạn 4 câu . Nếu bài thơ có trên dưới 10 đoạn thì g?i là Thất Ngôn Tứ Tuyệt. Trư?ng Thiên. ?iển hình là các bài thơ của TTKH.
Loà.i thơ Tứ Tuyệt Trư?ng Thiên chủ yếu để diễn đạt một tâm tình dài hay kể chuyện .
Nhưng phổ thông nhất vẫn là Thất Ngôn Bát Cú, gói tr?n một ý thơ vào 8 câu, không dài không ngắn.
THƠ LỤC B?T
Lục Bát là 1 trong 2 thể loại thơ chính tông của Việt Nam. Thơ Lục Bát khác hơn
Ngũ Ngôn hoặc Thất Ngôn của Hán văn ở chổ Ngũ Ngôn và Thất Ngôn chỉ
có CƯỚC VẬN (vần ở cuối câu), còn Lục Bát có cả CƯỚC VẬN & YÊU
VẬN (Vần Yêu còn g?i là vần LƯNG).
Thơ Lục Bát đã thấm nhuần vào tâm hồn ngư?i Việt chúng ta vì đó là thể thơ trong ca dao, đồng dao và các bài ru con. Thơ LB rất giản dị v? quy luật, dễ làm nhưng hay hay không thì hoàn toàn tùy thuộc vào ngư?i viết, dùng l?i hay đễ diễn dạt ý đẹp trong cung điệu êm đ?m.
Thơ LB theo như tên g?i gồm các cặp hai câu có sáu chữ và tám chữ, số câu trong bài không giới hạn. Thông thư?ng thì bắt đầu bằng câu sáu chữ và chấm dứt ở câu tám. Nhưng cũng có khi kết thúc bằng câu sáu để đạt tính cách lơ lửng, hiểu ngầm, hay hầu đạt t'nh cách đột ngột.
--------------
1. LỤC B?T THÔNG THƯỜNG
x B x T x B(v)
x B x T x B(v) x B(v)
B= bằng, T = trắc, x = sao cũng được
Luật bằng trắc
--------------------------
a . Chữ cuối của câu nào cũng là vần Bằng.
b. Chữ thứ 6 của câu 6 vần với chữ thứ 6 của câu 8 tiếp theo
c. Chữ thứ 8 của câu 8 vần với chữ thứ 6 của câu 6 tiếp theo
d. Chữ thứ 6 và thứ 8 của câu tám nên thay đổi, hễ chữ này không dấu thì chữ kia có dấu hy?n hay ngược lạị
?ÚNG:
?êm nay trăng t? sao MỜ,
?ò ngang vĩ tuyến còn CHỜ em QUA
hay
?ò ngang vĩ tuyến còn MƠ em VỀ.
SAI:
?êm nay trăng t? sao MỜ,
?ò ngang vĩ tuyến còn CHỜ em VỀ.
hay
?ò ngang vĩ tuyến còn MƠ em QUA
Luật "Nhất Tam Ngũ bất luận, Nhị Tứ Lục phân minh " cũng áp dụng với thơ này, tức làcác chữ lẻ bằng hay trắc gì cũng được trong khi chữ chẵn phải đúng luật.
Thơ Thí dụ
Khi buồn tôi nghĩ chuyện vui
khi vui tôi nghĩ vừa thôi kẻo buồn
đợi ngư?i ấy biết yêu đương
đ?i tôi cũng đã nửa đư?ng đắng caỵ
TVB
Chị tôi .
Anh tôi đi mãi không v?
Không ai giải được l?i th? chị tôi
Chị tôi gi? hết duyên rồi ,
Bao năm chỉ thấy gió tr?i trên cao
Bao năm chỉ những ra vào
Bao năm sáo chẳng lần nào sang sông
?ợi anh chỉ thấy vân mồng
Thôi còn biết gửi tơ hồng vào ai
Khi tr?i lặn lúc sương mai
Một mình một ngõ lấy ai chuyện trò
Vàng xanh như c? đầu b?
C? non đợi nước chị ch? gì đâu
Sông sâu mà giếng cũng sâu
Cau già đã đốn giàn trầu đã khô
Rèm thưa trúc xót đong đưa
Trúc rơi từng đốt , ngư?i chưa gặp ngư?i .
Chị tôi gi? hết duyên rồi
Gốc hồng cũng chẳng được ngồi hái hoa
Năm đi qua , tháng đi qua
Chị trôi trong ấy như là trong mơ
??i ngư?i thế cũng xong ư ?
?ầu xanh , răng trắng ba thu một ngày
Nói chi đến chuyện hao gầy
Chị tôi đã chết từ ngày anh đi .
Trích theo ý của ?ỗ Trung Lai .
Ngoại lệ: Nhi?u khi chữ thứ hai có vần trắc thay vì vần bằng nếu câu sáu có nhịp 3,3 hay câu tám có nhịp 4,4 (Ca dao)
"Mai C?T cách, tuyết tinh thần
Mỗi ngư?i một vẻ, mư?i phân vẹn mư?i
......
?au ?ỚN thay phận đàn bà
.....
Nguyễn Du
"
"Cá không ăn muối cá ươn
Con CÃI cha mẹ, trăm đư?ng con hư" (Ca dao)
"Công Cha như núi Thái Sơn
Nghĩa MẸ như nước trong nguồn chảy ra" (Ca dao)
2. LỤC B?T BIẾN THỂ
x B x T x B(v)
x x x B(v) x T x B(v)
Chú ý: Chữ thứ 6 của câu 6 vần với chữ thứ 4 của câu 8 tiếp theo
Thư?ng thì thể này chỉ có cho ca dao ngắn 2 hoặc 4 câu là nhi?u vì không
trôi chảỵ
"Cưới vợ thì cưới li?n TAY
Chớ để lâu NGÀY, lắm kẻ dèm pha"
"Con thơ tay ẳm tay BỒNG
Tay dắt mẹ CHỒNG, dầu đội thúng bông"
(Ca dao)
3. LỤC B?T ?OẠN CÚ
Trong biến thể này các câu 6,8 được cắt thành từng phần tùy theo ý
tưởng, hay ngắt ở các chữ lẻ (3 hay 5). Thể này tương đối mới và chỉ
thấy nhi?u từ thập niên 60's.
Các đi?u nên tránh trong thơ nói chung và Lục Bát nói riêng
- Tránh trùng ngữ: 1 chữ làm vần (khởi vận= vần mở và tùng vận=vần
theo) tuyệt đối không được dùng hai lần trong 1 đoạn 4 câu và nên tránh
dùng lại ít nhất trong vòng 10 câu, nếu cứ dùng vần cũ tiếp theo kế hoặc vài câu kế đó thì nhạc điệu của bài thơ sẽ bị nhàm chán.
Thí dụ bài thơ không đạt:
"Hôm nay tôi thấy tôi buồn
Tại tôi hay tại cảnh buồn với tôi
Từ em chối b? tình tôi
Chỉ còn tôi với mình tôi nỗi buồn"
Bốn câu này dù đúng quy luật bằng trắc và có âm điệu êm tai nhưng dùng
chữ "tôi" và "buồn" mỗi chữ 3 lần làm vần nên không phải là thơ hay
được, đó là chư nói đến tổng cộng 7 chữ "tôi". Dĩ nhiên không bắt
buộc phải tránh điệp ngữ 1 cách tuyệt đối, có khi điệp ngữ được dùng
cố ý để tao sắc thái của đoạn thơ nhưng càng bớt được càng tốt.
- Tránh trùng vận: 1 vần nên tránh dùng lại (khởi vận) dù khác chữ ít nhất
trong vòng 4 câu (trong vòng 10 thì tốt hơn) , bad example (vần "an" và "ay" bị dùng
lại):
BAD EXAMPLE:
"Nước non trùng điệp mây ngàn
Ngư?i ôm một nỗi điêu tàn trong tay
Mênh mông kỷ niệm v? đây
Ngày xưa hoa bướm ngày nay muộn màng
Ngư?i v? quên chuyện thế gian
Còn chăng là giấc mơ vàng đắm say
etc."
hay là
BAD EXAMPLE:
"Nước non trùng điệp mây ngàn
Ngư?i ôm một nỗi điêu tàn trong tay
Mênh mông kỷ niệm v? đây
Chỉ mơ ước được ngày nay xum vầy
Dù tình xa tít chân mây
H?i ngư?i có hiểu tình này gió bay
etc."
Vần "ay" ("ây") dùng liên tiếp 3 lần: "tay", "vầy" và "bay", các chữ "đây", "nay" "mây" và "nay" thì không phạm luật vì phải đi theo (tùng vận) các chữ mở vần (khởi vận")
Tóm lại để tránh một vần được hay bị dùng lại thì chữ thứ 8 không được cùng vần vo8"i chữ thứ 6 của cùng câu
"Dừng chân trong nỗi hoang mang
Xuống con thuy?n nh? v? ngang thôn LÀNG"
Trong câu sau, chữ LÀNG h?ng vì bắt hai câu tiếp theo lại cùng vần "ANG" đã có .
Trong khi luật tránh trùng ngữ có tính cách tổng quát, luật tránh trùng vận, điệp vận dĩ nhiên không áp dụng cho các thể thơ chỉ có cước vận (vần ở cuối câu) như ngũ ngôn, thất ngôn etc.
---------------------------------------------
TH? DỤ LỤC B?T ?OẠN CÚ
Ng?t ngào trên mắt môi hồng
Ngồi đây
trong lặng lẽ này
Nhẹ nhàng một chiếc lá bay qua th?m
Tơ trùng lắng gi?t sương đêm
Hồi chuông xứ đạo
v?ng lên cung trầm
Ngân nga rồi nh?,
nh? dần
Trong đêm tịch mịch thấy gần anh hơn
Ngẩng đầu
đón nhận nụ hôn
Ng?t m?m trên mắt môi hồng,
anh cho ...
--------------------------------------
Ru em theo tiếng dương cầm Chopin
Ngủ đi!
Em!
Giấc ngoan hi?n
Tiếng à ơi
v?ng lên mi?n
trung du
Xoay tròn,
từng chiếc,
lá thu
Bay theo những áng mây mù
quanh ta
Mang sầu thương đến tr?i xa
Tóc thơm,
xoã gối lụa là,
là đây
Em ơi, ngủ nhé,
ngủ say!
Có anh bên cạnh
những ngày cuối năm
Anh nằm xuống,
mắt ngang tầm
Ru em theo tiếng
dương cầm
Chopin.
Pham Doanh
Thể thơ Song Thất Lục Bát
Song Thất Lục Bát cùng với Lục Bát là của riêng Việt Nam tạ Những luật thơ này không có mượn gì của ngư?i Trung Hoa như thơ Ddư?ng Luật.
Cấu trúc của SONG THẤT LỤC B?T
---------------------------------------------------------
Mỗi đoạn trong bài STLB gồm 4 câu 7,7,6,8. Số đoạn trong bài không hạn chế.
x x x x B x T(v)
x x B x T(v) x B(v)
x B x T x B(v)
x B x T x B(v) T B(v)
(v) = vần
B = bằng, T = trắc
x = là chữ không tính, bằng hay trắc gì cũng được
Như ta thấy luật bằng trắc của thơ Lục Bát hoàn toàn được áp dụng cho 2 câu 6,8.
Vần của mỗi đoạn 4 câu là
7/1(T) ===> 5/2(T),
7/2(
===> 6/3(===> 6/4(
nghĩa là
chữ thứ 7 (trắc) câu 1 vần với chữ thứ 5 câu 2,
chữ thứ 7 (bằng) câu 2 vần với chữ thứ 6 câu 3,
chữ thứ 6 (bằng) câu 3 vần vơí chữ thứ 6 câu 4.
?ể nối 2 đoạn với nhau thì có thêm luật
8/4(
===> 5/1 ( (thông thư?ng)
hoặc
8/4(
===> 3/1 ( (ngoại lệ)
nghĩa là chữ cuối câu 4 phải vần với chữ thứ 5 (hay 3) của câu đầu đoạn mới, thiếu đi?u này các đoạn thơ trong bài sẽ bị r?i rạc không thành một chuỗị Trong thơ thí dụ là những chữ có (*).
?i?u đáng ngạc nhiên là Thơ Song Thất Lục Bát tuy rất đặc sắc nhưng lại ít ngư?i làm và ít thơ haỵ Co lẽ đây là thể loại khó làm hay vì có âm điệu cổ, khúc mắc như leo núi của hai câu song thất lại hòa với âm điệu mây ngàn, du dương như nằm võng của hai câu lục bát. Kiệt tác v? STLH vẫn là "Chinh Phụ Ngâm Khúc" , đến nay vẫn không có thi phẩm nào sánh được .
Mong các bạn vượt qua được những ngần ngại lúc đầu mà làm quen với thể thơ độc đáo nàỵ Trng ?ất Việt còn rất thiếu thơ STLB
THƠ TH? DỤ CỦA SONG THẤT LỤC B?T
-------------------------------------------------------------------
( Các chữ viết HOA là VẦN vói nhau, chữ có (*) là vần nối hai đoạn)
Thuở tr?i đất nổi cơn gió BỤI
Khách má hồng nhi?u NỖI truân CHUYÊN
Xanh kia thăm thẳm từng TRÊN
Nào ai gây dựng cho NÊN nỗi NÀY(*)
Trống Trư?ng Thành lung LAY(*) bóng NGUYỆT
Khói Cam Tuy?n m? MỊT khúc MÂY
Chín tầng gươm báu trao TAY
Nửa đêm truy?n hịch đợi NGÀY xuất CHINH
Nước thanh BÌNH(*) ba trăm năm CŨ
?o nhung trao quan VŨ từ ?ÂY
Sứ tr?i sớm giục đư?ng MÂY
Phép công là tr?ng, ni?m TÂY xá GÌ(*)
......
Chinh Phụ Ngâm Khúc
--------------------------------------------------------------------------------------
Bình khô đập chén cả cư?i với nhau
Hôm nay ánh trăng vàng lơ LỬNG
Gió nhẹ lay h? HỮNG cành CÂY
Ddắng cay l?i cuối là ?ÂY
Ngày mai xa cách cho ?ẦY nhớ THƯƠNG(*)
Ta cùng em Quỳnh TƯƠNG(*) chén CẠN
Nhớ bao ngày bầu BẠN bên NHAU
Cung đàn gieo tiếng oán SẦU
Yêu chi cho lắm mà ?AU thế NÀY(*)
Thôi em nhé! chia TAY(*) nhau NHÉ!
Một ngư?i đi làm KẺ phiêu BỒNG
Một ngư?i áo cưới theo CHỒNG
Còn đây chén ng?c rượu NỒNG cho NHAU(*)
Trăng mư?i tám bắt đầu khuyên khuyết
Thương cuộc tình, nuối tiếc ngày xanh
Từ nay chiếc lá xa cành
Anh v? mi?n gió cát đành quên thôi
Thôi cứ để chôn vùi kỷ niệm
Nhắc làm chi những chuyện u hoài
Coi như tích Nhị ?ộ Mai
Giấc mơ thoáng nhẹ, dâú hài c? hoang
Bâù rượu cạn xoay ngang cư?i ngất
Em h?i ta dám bất chấp đ?ỉ
Thôi, mai đám cưới em rồi
Trả em nguyên vẹn v? ngư?i lạ xa
?êm nay ánh trăng tà lạnh lắm
Sưởi cho nhau canh vắng thế thôi
Em v? bên phía kia đôì
Còn ta diện bích, mộng đ?i u minh
Ta chẳng tiếc cuộc tình dang dỡ
Chỉ nghe tim đã vỡ tan rôì
Coi như duyên nợ lứa đôi
Cầm bằng sông nước cuốn trôi mịt mùng
Cùng một nỗi ni?m, chung tâm sự
Uống cho đầy tư lự đêm nay
Lâu rồi chẳng có dịp say
Rôì đây như khói mây bay cuối tr?i
Ừ thôi nhé ta r?i phốvắng
?ếm tháng ng`y cho trắng bàn tay
Mơ hồ nửa tỉnh nửa say
Tên ngư?i ta g?i vơi đầy hồn hoang
Còn đâu đó hương thoang thoáng nhẹ
Tiếng kinh hòa tiếng kệ điêu tàn
Trách tr?i cắt đứt tơ vàng
Tình vừa chớm mộng đoạn tràng lên ngôi
Uống đi em, để quên ngư?i
Bình khô đập chén cả cư?i với nhaụ
Pham Doanh
(?oạn cuối chỉ có hai câu Lục Bát để gây ấn tượng)
Thêm thơ thí dụ cho thể Song Thất Lục Bát
Xuân Viễn Xứ
Xuân viễn xứ ...đêm buồn cô lẽ
Nhấp chén trà nhạt tẽ vị hương
Canh tàn lắng đ?ng tinh sương
Gác sầu tưởng nhớ nơi phương quê nhà
Gi? chốn âý...mẹ già mong mõi
?ợi con v? mừng tối ba mươi
Năm qua con đón Xuân ngư?i
Năm nay lại thiếu tiếng cư?i con thơ
?êm thao thức từng gìơ từng phút
Khói vàng tay nghi ngút không gian
Trầm tư nhẹ thoáng mơ màng
Liễu Dương xanh ngắt Mai vàng rực hoa
Chợt tỉnh giấc..xót xa cay đắng
Nghe mơ hồ văng vẳng đâu đây
Quê hương réo g?i tim nầy
Mùa Xuân đất mẹ tràn đầy thiết tha
Trư?ng Tương Tư
Bài thơ thật hoàn chỉnh v? vần luật và âm điệu chỉ có hai chữ nếu đổi thì nghe du dương hơn theo cảm nhận của riêng Pham Doanh, nhưng không bắt buộc cho ngư?i khác. Tóm lại hai chữ khác này là cảm nhận chủ quan không phải là sự phê bình .
câu 4:
Gác sầu tưởng nhớ nơi phương quê nhà
có thể đổi là
Gác sầu tưởng nhớ v? phương quê nhà
Ba chữ "Nơi phương quê" đ?u là không dấu nên cùng một cao độ như cùng một nốt nhạc trong khi "v? phương quê" thay đổi cao độ một chút. Dĩ nhiên có thể dùng một chữ khác có dấu huy?n .
Cũng như câu
Năm nay lại thiếu tiếng cư?i con thơ
có thể đổi là
Năm nay lại thiếu tiếng cư?i trẻ thơ
Từ chữ "cư?i" chuyển sang chữ "trẻ" làm thay đổi cao độ nhi?u hơn là từ "cư?i" sang "con".
Ở đây PD không chủ ý phê bình thơ hay sửa thơ, chỉ mượn một bài rất hoàn chỉnh vầ vần luật mà phân tích v? âm điệụ Mong tác giả không phật lòng.
Thân mến
Thơ Haiku
Haiku là một thể thơ của Nhật, được truy?n sang Trung Hoa rồi vào Vietnam. Hiện nay thể thơ này cũng đã du truy?n sang các nước Tây Phương như Mỹ Pháp.
Hàng năm có những cuộc thi Haiku ở Nhật, số bài tham dự đến cả mấy chục ngàn, có khi cả trăm ngàn bàị
V? hình thức thì Haiku gồm 3 câu và 17 âm, không phải 17 chữ, chia làm 5,7,5.
Tiếng Nhật và hầu hết ngôn ngữ gốc latin-roman của TâY Phương đa âm nên nhi?u khi 1 câu chĩ có 1 chữ hay haị Thí dụ như "Sayonara" tính là 4 âm, "unforgettable" đã là 1 câu rồị
Riêng tiếng đơn âm như Hán, Việt hay Tri?u Tiên thì có thể dùng 17 chữ trong 3 câu, vì vậy diễn dạt được nhi?u hơn. Nhưng tinh túy của Haiku không phải là để nói nhi?u, mà để diễn dạt một thoáng suy tư, một khung cảnh cô đ?ng, một chút thi?n.
Haiku không phải là một phim bộ dài dòng mà là một tấm ảnh chụp lấy một khoảng khắc, một trừu tượng, một tư duy, nên nhi?u khi vài chữ cũng đủ. Cái hay và khó hay của Haiku là ở chỗ đó. ??c một bài thơ Haiku hay như nghe một tiếng khánh cô đ?ng thật ngắn g?n nhưng ngân nga, để lại ấn tượng lâu trong tâm hồn ngư?ị
Haiku không có luật v? âm điệu và vần. Kết hợp vào thơ Vietnam ta có thể cho câu cuối vần với 1 trong hai câu trên, nhưng không bắt buộc.
V? nội dung, Haiku chính tông đòi h?i trong bài phải nói v? một trong bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, ?ông. Không có nghĩ là phải nêu tên một mùa ra mà dùng biểu tượng cũng được, như tuyết, hoa đào, nắng ấm v.v.
Dù vậy quy luật này cũng không cần theo vì gò bó vào một khía cạnh quá. Trong văn h?c sử Nhật có thi?n sư Basho là ngư?i để lại nhi?u bài Haiku bát ngát hương Thi?n.
Các bạn muốn đ?c nhi?u Haiku xin vào
http://www.datviet.com/forums/showt...&threadid=11766
__________________________________________________ __
Haiku
Ngư?i chiết tự trong đêm
Chữ bình tâm loay hoay xếp mãi
Quên ngày mới vừa lên
Anagram at night
Could not arrange "peace of mind"
Missed the d_a_w_n's light.
Ngư ông không dụng mồi
Con Koi bạc chưa h? sứt mép
Chi?u nay v? cơm chay
Fisher without bait
The silver Koí's lips unhurt
Vege dish tonight.
Xếp chân mong thi?n t?a
Ruồi đậu bàn tay, vỗ bàn tay
Tâm tịnh mất khi nàỵ
Giá áo và túi phân
Vùng kinh điển đốt hoài chẳng hết
V? đi, tập đánh vần!
Nước chảy đá cũng mòn
Ta góc cạnh từ khi nhập thế
Nay thành viên s?i tròn.
Nhắm mắt và mở mắt
Nội tâm, ngoại giới tiếp li?n nhau
Nơi nào ít khổ đau ?
Ti?n thân dù bồ tát
Hậu vận trăm năm vẫn mịt mùng
Bây gi? là túi cơm.
Quay nhanh vòng Bát Quái
Muốn hoà tan Lưỡng Nghi thành Thái Cực
Cửa nào là cửa Khôn ?
Thơ tám chữ phát sinh từ thập niên 30-40 trong phong trào thơ mới ti?n chiến. Tiêu biểu là các bài thơ của Hồ Dzếnh và Xuân Diệụ
Cách làm thơ tám chữ
Có ngươì h?i cách làm thơ tám chữ
Xin trả l?i dễ lắm chứ ai ơi
Nghĩ làm sao thì cứ viết nên l?i
Vì vần điệu không bó như thơ khác
Cốt là nghe êm êm theo tiếng nhạc
Mỗi một vần chỉ phải một lần thôi
Hết hai câu lại được đổi âm rôì
Bằng bằng hết lại đến phiên trắc trắc
Cần âm điệu nghe sao đừng khúc mắc
?ừng cho 5,6 chữ một âm đ?u
Nên đổi thay bằng trắc thật là kêu
Không nhất thiết câu đâù tiên phải trắc
Vần thứ nhất câu 2 & 3 bắt cặp
Rôì 4 & 5, 6 & 7 tiếp tục đi
Câu cuôí cùng cũng chẳng bó buộc gì
Vì chấm dứt mà không cần vần tiếp
Thơ có hay còn nh? ngôn ngữ đẹp
Như bài này con cóc phải cư?i thôi
Viết lông bông đùa một chút cho vui
?ể cho biết đó là thơ tám chữ
À quên chứ, vần bằng còn hai thứ
Hoặc dâú huy?n hay không dâú đó nghe
Trong hai câu liên tiếp phải đổi bè
Huy?n câu trước thì câu sau không dấu
Pham Doanh
V? vần luật thì thơ tám chữ thư?ng làm theo lối liên vận hoặc cách vận.
Liên vận dễ làm hơn vì cứ hai câu lại đổi một vần. Câu đầu bình thư?ng không bắt vần, chỉ để dẫn vào bài, từ câu hai trở đi mới cặp vần, cứ hai câu bà(ng rồi đến hai câu trắc. Cách chia thành từng đoạn 4 câu trong thể liên vận chỉ là hình thức vì câu đầu đoạn sau vẫn cần vần với câu cuối đoạn trước
Thơ tám chữ liên vận
Gửi Gió Ni?m Riêng
Này gió hỡi! xin ngừng bay phiêu lãng,
Ghé vào đây cho gửi chút ni?m riêng,
Phút vô tình ngư?i vất b? bên hiên,
Ôi thương quá! đành nhặt v? ôm ấp.
Ni?m riêng ấy một lần đem chôn lấp,
Chưa quay chân tim đã khóc bồi hồi,
?ất lạnh giá phủ thân gầy chới với,
?ôi tay buồn vội vã bới tìm lên .
Bụi m? phủ đầy tơ vò lưới nhện,
Những ni?m riêng chồng chất đã bao mùa,
Vị đắng-chát-ng?t-bùi-mặn-cay-chua,
Dâng tê thấm cõi hồn hoang rã rượi .
Ngỡ trẻ mãi ni?m riêng không có tuổi,
Không tên mang trong ti?m thức ngậm ngùi,
Không trĩu nặng bước chân lần qua núi,
Không mơ hồ trăn trở những đêm mưa .
Chợt ẩn hiện trăng già bên song cửa,
Chốn u hoài vang v?ng mãi g?i tên,
Tim đau thắt, lưng oằn cong vạn tấn,
Giăng tay đón, ni?m riêng đầy chất ngất.
Thôi thì gió mang ni?m riêng đi cất,
?ể từng ngày tiếp nối những sầu vương,
Cuối cuộc đ?i chào biệt thú đau thương ,
Tan muôn ngã theo mây ngàn, gió nhé!
Song Giang
05/08/02
Bài này của Song Giang có mấy chỗ không thống nhất vì hai câu đi cặp nhau tuy cùng âm nhưng đổi thanh
"...
?ôi tay buồn vội vã bới tìm lên .
Bụi m? phủ đầy tơ vò lưới nhện,
...
"
và
"
...
Không tên mang trong ti?m thức ngậm ngùi,
Không trĩu nặng bước chân lần qua núi,
Không mơ hồ trăn trở những đêm mưa .
Chợt ẩn hiện trăng già bên song cửa,
...
"
Theo thông lệ thì chữ "lên" , "ngùi" và chữ "mưa" cần chữ tiếp theo là thanh bằng. Nhưng không theo thông lệ không có nghĩa là sai hay dở .
Bóng nhạn cuối chân đèo
Ôi giấc ngủ hoang vu làm mệt quá
V?i vợi em, bóng nhạn cuối chân đèo
Ta bám trên từng m?m đá cheo leo
Ta với hụt, bàn tay đầy mộng mị
Rơi hun hút trong khoảng không kinh dị
Ta cong ngư?i ôm lấy vạn vì sao
Em ở đâu ? chẳng thấy một câu nào
Có tìm mãi, có g?i hoài cũng thế
Ngư?i yêu hỡi, tên em l?i kinh kệ
Ê a hòa trong điệp khúc ru h?i
Ta bật cư?i, ta cắn chảy máu môi
Ta mở mắt, vẫn chỉ là đêm tối
Con thuy?n vỡ lênh đênh ngàn bão nổi
Một kiếp ngư?i nào háo mãi luân lưu
Dù lang thang linh hồn vẫn lao tù
Trong khắc khoải, trong cơn mê đày đ?a
Ôi giấc ngủ hoang vu làm mệt quá
V?i vợi em, bóng nhạn cuối chân đèo
.....
Pham Doanh
Thơ cách vận tám chữ đòi h?i câu lẻ vần với câu lẻ và câu chẳn vần với câu chẳn. Như vậy một đoạn 4 câu cần hai vần, nhưng ngược lại các đoạn không cần nối vần với nhaụ
sáng hôm nay , tiếng chuông nào báo thức
ta giật mình, bật dậy , chực ra đi
lòng cứ tưởng sương, nắng nào thúc giục
thì ra mưa đang gõ, rất thầm thì
đã lâu lắm, ta khong ra kh?i nhà
kể từ lúc em đi , vắng, vư?n hoa
con mèo nh? còn ưu tư nhớ bạn
huống hồ chi, trống rỗng, trải trong ta
đêm hôm qua, trằn tr?c cơn baõ cũ
sáng hôm nay , thấy mưa trước sân nhà
mưa này sao trông giống con nước lũ
xô đẩy hồn ngư?i vào cuộc phong ba
sáng hôm nay, cơn mưa nào cào xướt
dậy , ra sân, ngồi, nhớ hết mưa xưa
ký ức nào, ôm nỗi buồn khóc mướt
ôi, gi?t mưa, sao cứ mãi cợt đùa
vào ra một mình, thở dài thư?n thượt
chiếc ghế em ngồi, đong đưa nỗi sầu
ngày và tháng, dư?ng, trôi mau phía trước
ta dư?ng như, trôi ngược lại v? sau
cây chanh kiểng , mang v?, b? nằm góc
( bảo rằng, ngó chừng ta, kẻ vô tình )
em đâu biết, chanh cũng nghìn gi?t lệ
cũng như ngư?i, khô lệ , chết, lặng thinh
ta đứng đó, buổi sáng nhìn mỉm cư?i
ch? em đến, như ngày đợi lâu, đêm
ngày với đêm, vô tình chơi cut' bắt
em nỡ lòng, quanh quẩn, giỡn, trong tim
em khong đến, làm sao ta biết được
đ?i sống này, hạnh phúc có hay khong ?
mưa đã đến, c?ng c? xanh m?ng nước
riêng tr?i ta, mây xám vẫn mênh mông
Nnguong
Một biến dạng của thơ tám chữ cách vận là trong 1 đoạn 4 câu chỉ cần câu 4 vần với câu 2; còn hai câu lẻ mang vần trắc là đủ.
V? âm điệu thì phổ thông nhất là nhịp 3,2,3 hay 3,3,2. Vì thế có khi trong thơ tám chữ, một câu được ngắt thành hai như
Cảm ơn anh
Cảm ơn anh
?ã làm em xúc động
Cánh thiệp xinh
Với dòng chữ ân tình
Tháng ngày qua
Tình ngỡ chẳng hồi sinh
Nay bất chợt
Mi em tràn nước mắt ....
Cảm ơn anh
Chữ vợ ngoan anh tặng
Chữ mẹ hi?n
Anh âu yếm trao ban
?ã từ lâu
Em luôn thấy bẽ bàng
Không đón nhận
L?i yêu thương ai cả
?ể hôm nay
Ngày lễ ca tụng mẹ
Cánh thiệp mừng
Anh ưu ái trao em
Dẫu trước anh
Ngư?i ta tặng l?i khen
?ầy hoa mỹ
Với bó hồng trong trắng
Nhưng cũng vẫn
Không bằng l?i anh tặng
Chữ vợ hi?n
Em ao ước bao ngày
Mong từ đây
Bao sóng gió qua đi
??i sẽ sáng
Khi gia đình êm ấm .....
Uyenvy
Thơ tám chữ liên vận
Bài thơ đã mất !
Rồi mai đây khi tình c? gặp lại
Khi tình c? ai đó g?i tên em
Anh có thấy mình lạ lạ quen quen
Có bỡ ngỡ khi nhìn em đơn độc....
Ở trong em, ngư?i đàn bà đang khóc
?ang sụt sùi đay nghiến một tình yêu
Tình yêu kia từng ve vuốt nâng niu
Từng quyện chặt cánh thơ em bay bổng....
Em muốn bện thơ thành thiên la địa võng
Giăng bắt hồn anh đem nhốt vào tim
Anh vẫy vùng cho khoảng cách xa thêm
Em mê mẩn với "thương nhau cởi áo ....."
Anh cứ vẫy vùng đi để không lỗi đạ?...
Em cứ dại kh? "muối mặn gừng cay "
Thôi cũng đành ! em vô v?ng chua cay
Xé lồng ngực thả anh v? với gió...
Không có anh, em không còn bến đổ
M?i vật v? với ngộ nhận, đa đoan
Rồi theo dòng lặn lội chuyến sang ngang
Thân một bến, hồn phiêu du một bến !
V? với ngư?i, trong tay ôm kỹ niệm
Nợ nần chi mà trả miết không xong...
Em thành đàn bà - tát cạn dòng sông
Tìm cho được bài thơ em đánh mất !!!!
4everYours
Rôì mai đây tình c? em tìm lại
Baì thơ tình ngang trái cuả đôi ta
Trong đêm cuối em bước lên xe hoa
Hành trang đó sao xót xa tiếc nuối
...
ThyThy
G?i hoàng hôn để đêm v? huy?n hoặc
Có m?i mòn tròng con mắt th? ơ
Thao thức nguyệt trư?ng mộng buổi ban sơ
Giữa vô ngần chuyện tình thơ vụt biến
??i ngơ ngác tìm hoài câu ước nguyện
Chừng ngàn mây gửi trong tiếng v?ng xa
Vén màn sương nhợt nhạt ánh trăng ngà
V? trùng ngộ, ai vì ta trở lại
Nước cằn cổi theo sóng v? cuối bãi
Có chạm mình nghe man dại bến xưa
Sầu vây quanh b? cõi rụng bao gi?
?êm ru bóng lúc thu m? đã cũ
Ta v? đây mộng khôn hàn lỡ dở
Quen não nùng đư?ng chất chở sầu mang
Tình đếm lại thôi đã uổng muôn vàn
Mộng đầu lạc nẻo đi hoang ruồng rẫy
B? tháng năm nghe đêm buồn v?ng mãi
Mang lỡ làng trăng xế gởi ni?m đau
Chút phôi pha thương tiếc chút hư hao
Mõi tay vói một ánh sao vừa tắt
Vén hoàng hôn để đêm v? huy?n hoặc...
SaMạc
Thơ tám chữ cách vận
Một Kiếp Xa Nhau
Mai em đi giá băng v? vây kín
Tiếng đàn ngân thổn thức nỗi lòng ai
Cây sầu đông, con đư?ng như bịn rịn
Mộng chung lòng thoáng chốc rẽ chia hai
Mai em đi mưa chi?u giăng nức nở
Tóc mây dài trói chặt mảnh tình tôi
Dáng nghiêng nghiêng đôi vai gầy bỡ ngỡ
Rưng rức buồn theo từng bước chia phôi
Mai em đi còn ta và chiếc bóng
Vẫn âm thầm lặng lẽ với th?i gian
Có còn ai ngoài con tim đồng v?ng
?ã vỗ v? từng nỗi nhớ mênh mang
Mai em đi còn không câu ch? đợi
Cho ta v? khánh tận những thương đau
Thôi em đi, tình yêu xa dịu vợi
Ta ngậm ngùi ru một kiếp xa nhau
...
TinyRose
Thơ tám chữ chỉ có vần ở câu chẳn
Ngu?i tình nh?
Em có phải ngư?i tình anh vần đợi
vần ch? nhau trong kiếp sống mong manh
đôi mắt ấy thân quen từ kiếp trước
để hôm nay mới gặp tưởng riêng mình
Em, tuổi ng?c rưng rưng như gi?t lệ
khoé môi cư?i nghiêng ngãnỗi sầu xưa
trăng m? ảo trong đáy hồn diễm tuyệt
lòng anh gi? ướt đẫm dấu sương mưạ
Anh muốn hôn nụ hồng đang chớm nở
hởi ngư?i tình bé b?ng dấu thơ ngây
vòng tay nh? nuôi tình em ở đó
để vì nhau thao thức sáng phương nàỵ
vienphuong
Thơ tám chữ đoạn cú
Nơi em ở
Lối mòn buồn hiu quạnh
Có bao gi?
Anh trở lại lối xưa
Anh có v?
Mang ánh nắng đong đưa
Sưởi ấm em
Trong những ngày mưa bụi
Nơi em ở
Có cành hoa tim tím
Tím từng cành
Như màu tím áo em
Anh có v?
Hôn lại b? môi m?m
Cho bông dại
Vẫn tròn màu tươi thấm
Nơi em ở
Buổi chi?u lung linh nắng
?óa tư?ng vi
?ang nở vội trên cành
Anh có v?
Âu yếm đóa hoa xinh
Cho hoa mãi
?ắm chìm trong hạnh phúc
Nơi em ở
Mưa nhi?u trong xa vắng
Từng gi?t rơi
Trên gối lụa đêm dài
Anh có v?
Mang ngàn khúc mộng đ?i
Tim e-ấp,
Hồn em đang rạo rực ...
Phan Cat Linh
Tôi lại v?,
Lối mòn giăng hoa tím
Của nhớ mong,
Th?i kỷ niệm ngày xưa
Thuở thẹn thùng,
Của tuổi chỉ mới vừa
Hoa chớm nụ,
Khi tình chưa dám ng?
Và nơi ấy,
Khung tr?i hoa tím nở
Màu tím buồn,
Như thấu r? tình ta
Những trái ngang,
?ành thôi cúi mặt...xa
Luống ni?m đau,
?ể tình hoa chết ngục
Với hối hận,
Tôi quay v? là lúc
Em cô dâu,
Em hạnh phúc bên chồng
?o tím xưa,
Nàng thay bởi áo hồng
Neo duyên tình,
Thuy?n sang sông...bến lạ
?ể lối v?,
Hoàng hôn chi?u bóng ngã
?êm trở sầu,
Ngoài hiên lá rụng rơi
Trong giấc mơ,
Ta cứ ngỡ chân ngư?i
Buồn tỉnh giấc,
Xa rồi ... màu hoa tím
SaMạc
?ây là một đặc dạng của thơ thất ngôn tứ tuyệt, đặc biệt chỉ dùng thanh bằng, tạo nên âm điệu lạ .
Ngày Xưa Dư Âm...
Ta nhìn mùa thu qua bao năm
Thăng trầm đ?i ta nơi xa xăm
Chưa lần v? quê ta mong thăm
Tâm tình ngày xưa bao dư âm
Xa rồi tha hương ta lang thang
Vì đ?i sinh nhai ôi gian nan
Ddêm ngày ưu tư hay miên man
Bao trùm sầu đâng trong không gian
Hơn mươi năm qua như mây trôi
Xa nhà xa quê tim đơn côi
Mơ v? dòng sông xưa xa xôi
Con đò ngày nao đưa em tôi
Ôi ngư?i tôi yêu nay phương nao
Mơ hoài hình em trong thanh tao
Yêu ngư?i tình tôi trong hư hao
Bao ngày tương tư tôi xanh xao
Nào ng? tình yêu bay xa mau
Em đành sang sông, tôi lao đao
Bên chồng em vui, tôi buồn đau
L?i th? năm xưa em quên sao ???
Thôi thì tình ta chia hai phương
Chung tình mà chi thêm thê lương
Ôm tình mình tôi mang sầu vương
Chôn tình vào tim quên đau thương
Bây gi? còn chăng riêng mình ta
Ddêm v? buồn tênh cơn mưa sa
Ta nhìn mùa thu trôi nhanh qua
?âu ng? đ?i ôi... bao phong ba
Thật ra mà khó định nghĩa thế nào là thơ có chi?u sâu . Một trong những ý nghĩa của thơ là đễ diễn đạt một ý tưởng, một tâm tư, một rung động của ngư?i viết hay tạo một rung động, một suy tư cho ngư?i đ?c.
Hình thái khác của thơ là để tả chân một cảnh một vật hoàn toàn khách quan mà không lồng vào ý nghĩa nào và cũng không tạo một suy ngẫm nà?
Ta có thể g?i hình thái thứ hai là không có chi?u sâu, nhưng loại thơ này rất ít.
Bình thư?ng ngư?i làm thơ ngay cả khi tả cảnh cũng muốn diễn dạt một cái gì.
Thơ là kết hợp của hình thức (âm, thanh, vần, điệu) và nội dung (ý tưởng, tiêu đ?).
Bài thơ hay là đạt được sự hài hòa của hai khía cạnh đó.
Thơ có tâm tư, có chi?u sâu mà không truy?n đạt được qua hình thức bằng âm thanh vần điệu hay thì không làm ngư?i đ?c cảm được tâm tư đó. Còn thơ không có chi?u sâu thì phải rất hay v? hình thức để có thể tạm g?i là thơ, trong trư?ng hợp này thơ như là nhiếp ảnh hay hội h?a, sự thành đạt hay không, hòan toàn nh? kỹ thuật và chủ đ?.
"Tác phẩm" nào không đạt được một trong hai khía cạnh đó thì không phải là thơ .
Thí dụ như
"Có hàng quán nh? góc đư?ng
Những ngư?i lao dộng vẫn thư?ng đến đây
Ngồi trong bóng mát vòm cây
Ly cà phê t?a khói bay dật d?
?ôi khi ngã một ván c?
Gặp ngư?i ngang sức cả gi? chưa xong
Cho dù xuân hạ thu đông
Trên đư?ng xe cộ hai dòng ngược xuôi".
Bài này PD cố ý làm để thí dụ cho thơ "không có chi?u sâu", chẳng để lại một ấn tượng gì cho ngư?i đ?c trừ vần điệu đúng quy luật.
"Ngôi hàng ti?u tụy bên đư?ng
Nơi ngư?i bán dạo vẫn thư?ng nghỉ chân
Cả ngày vất vả tảo tần
Gánh hàng còn nặng, nợ nần chưa vơi
?ổ bao nước mắt mồ hôi
Mà sao chẳng hết một đ?i long đong
Ngày qua nắng hạ mưa đông
?ôi quang gánh nặng cho còng tấm thân".
Khi chuyển sang version thứ nhì, bài thơ đã có chút chi?u sâu, không mang tính cách bàng quang; nhưng v? hình thức thì chỉ tạm được thôi vì bài thơ cố ýlàm chứ không phải từ một xúc cảm.
Bài thứ ba thì khác hẳn
"Tôi nhìn bóng, bóng nhìn tôi
Nhìn lâu thấy lạ lại thôi không nhìn
Như tôi
bóng cũng im lìm
Như tôi
bóng cũng đang tìm kiếm tôi".
Bài này chỉ mượn câu đầu làm khung cảnh để dẫn vào một tâm trạng.
Nói tóm lại thơ hay như một thiếu nữ được cả v? dung mạo và tâm hồn.
Các thể sau đây không có luật nhất định, chỉ là ghi nhận để làm orientation thôi .
Thể "Song Tứ Lục Bát" (4,4,6,8) là biến dạng của song thất lục bát.
Trong thể này các chữ vần vơí nhau đ?u là vần bằng
1. Chữ cuối câu 2 (4 chữ) vần vơí chữ cuối câu 1 (4 chữ)
2. Chữ cuối câu 3 (6 chữ) vần vơí chữ cuối câu 2)
2. Chữ thứ 6 câu 4 (8 chữ) vần vơí chữ cuối câu 3
4. Chữ thứ 8 câu 4 vần vơí chữ cuối câu 1 của đoạn tiếp
Sau đây là những thí dụ của thể 4,4,6,8
Có những buổi chi?u
Vắng bóng ngư?i yêu
Em ngồi xõa tóc cơ liêu
Trên không vẳng tiếng sáo di?u vu vơ
Một chi?u mơ (*)
Lại một chi?u thơ
Em đan mộng đẹp bằng tơ
Có ngư?i làm nhện đứng ch? mối em
Những buổi chi?u êm
?ưa võng bên th?m
Nhớ em mắt biếc môi m?m
Ngư?i v? đoàn tụ êm đ?m gối chăn .
Pham Doanh
(*) exception 3 chữ
--------------------------------------------------------------------------------
Thể 4,4,7,7
1. Chữ cuối câu 2 (4 chữ) vần vơí chữ cuối câu 1 (4 chữ)
2. Chữ cuối câu 3 (7 chữ) chỉ cần là thanh trắc
3. Chữ thứ 5 câu 4 (7 chữ) vần vơí chữ cuối câu 3
4. Chữ thứ 7 câu 4 vần vơí chữ cuối câu 1 của đoạn tiếp
MISSISSAUGA
Mississauga
Thành phố nhạt nhoà
?ang dần xa theo làn mây trắng
Cho lòng ngư?i mang nặng nhớ nhung
Tâm tưởng mông lung
Bóng tối mịt mùng
Tìm trong đêm ánh sao định lối
Tìm trong ta một cõi không ngư?i
Kỷ niệm trào khơi
Ngày tháng xa v?i
Gặp lại nhau ngập ngừng bỡ ngỡ
Một quãng đ?i còn nhớ hay không ?
Tr?i đất mênh mông
Lặng lẽ đáy lòng
Vẫn là ta muôn đ?i bắt bóng
Trả cho ngư?i cuộc sống bình an
Thăm thẳm không gian
Lồng lộng gió ngàn
Gió đưa ta v? nơi vô tự
Có ai tìm quá khứ cho ta
Mississauga
Sương khói nhạt nhòa .....
Pham Doanh
------------------------------------------------------------------------------------------------
Một biến dạng khác của thể 4,4,7,7
1. Chữ cuối câu 2 (4 chữ) vần vơí chữ cuối câu 1 (4 chữ)
2. Chữ cuối câu 3 (7 chữ) chỉ cần là thanh trắc
3. Chữ thứ 5 câu 4 (7 chữ) vần vơí chữ cuối câu 3
4. Chữ thứ 7 câu 4 v
